Dit N+ artikel is exclusief voor jou als abonnee.

Abonnee worden? Kies je leesformule

24/06/2019 - Buitenland
camera closecorrect down facebook gplus Het Nieuwsblad nextprevquote share twitter video

  BELGAIMAGE

Rechter heeft beslist dat kostbaar relict verkocht moet worden

10 jaar ruzie over nazi-adelaar die niemand meer wil

Uruguay moet een controversiële bronzen nazi-adelaar verkopen. Dat heeft een rechter beslist. De adelaar stond als boegbeeld op een Duits oorlogsschip dat zonk in 1939. Sinds het ruim tien jaar geleden werd opgevist, veroorzaakt het felle discussie. Onder meer omdat het Uruguay confronteert met een stukje van zijn geschiedenis dat het liever zou vergeten.

De vervelende nazi-geschienis van Zuid-Amerika

“Als een beeld uit het water naar boven komt, wordt er normaal gejuicht. Nu was er absolute stilte. Toen ik het hakenkruis zag, ging het haar in mijn nek rechtop staan. Ik keek in het hart van de duisternis. Alsof ik de adem van Hitler zelf voelde.”

Aan het woord is Mensin Bound, een Britse marine-archeoloog, toen hij in 2006 de adelaar uit het water viste. Een imposant beeld, door Hitler zelf ontworpen. Bijna een halve ton zwaar, 2 meter hoog en 2,8 meter breed. Maar ook met een groot hakenkruis en een laurierkrans tussen de klauwen.

De historische waarde van de adelaar is groot, maar de overheid van Uruguay wist niet wat ze ermee aan moest. Dus koos ze ervoor om het de afgelopen tien jaar in een kist in een opslagplaats op te bergen waar niemand er last van had. Het leek een roemloos einde voor een relict van wat ooit het vlaggenschip van de Duitse vloot was.

Gezonken met het schip

De adelaar stond namelijk op de Admiral Graf Spee, een slagschip dat bij het begin van de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers werd ingezet op de Atlantische Oceaan. Het bracht er onder meer negen Britse koopvaardijschepen tot zinken, waardoor het een doelwit werd van de geallieerden. Ze vonden het uiteindelijk aan de monding van de Río de la Plata, voor de kust van Uruguay. En op 13 december 1939 vond zo de eerste zeeslag van de Tweede Wereldoorlog plaats.

En die werd fel bevochten. De schepen van de geallieerde troepen raakten beschadigd. Maar ook de Admiral Graf Spee liep schade op, en trok zich terug in de neutrale haven van Montevideo, de hoofdstad van Uruguay. De kapitein vroeg het land om twee weken tijd om zijn schip op te lappen, maar kreeg alleen de door internationale regels bepaalde 72 uur. Waarop hij verkoos om het zelf tot zinken te brengen, uit schrik dat anders militaire geheimen op de een of andere manier in handen van de Britten zouden kunnen vallen. Kapitein Hans Langsdorff wilde mee ten onder gaan met zijn schip, maar werd door de bemanning tegengehouden. Enkele dagen later stapte hij dan zelf uit het leven in Buenos Aires.

  AFP

Monument voor neonazi’s

Decennialang bleef de Admiral Graf Spee liggen in het acht meter diepe water, tot in 2004 de overheid van Uruguay samen met privé-investeerders de berging opstartte. Het wrak hinderde namelijk de scheepvaart. Tijdens de bergingswerken werd in 2006 ook de adelaar uit het water getild.

Enkele maanden lang werd het beeld tentoongesteld in een hotel in Montevideo. De bedoeling was dat de adelaar op een veiling verkocht zou worden. Al in de dagen nadat de vogel werd opgevist, circuleerden verkoopbedragen van 17 miljoen euro voor het beeld. Maar uiteindelijk kwam het toen niet tot een verkoop. Er was namelijk geen eensgezindheid over wat er moest gebeuren met het beeld. Alfredo Etchegaray – een van de zakenmannen die het project financierde – wees op de grote historische waarde. Een erfgoedcommissie in Uruguay wilde het brons dan weer liever omsmelten – Uruguay wordt niet graag herinnerd aan het controversiële na-oorlogse verleden, toen tal van Duitse oorlogsmisdadigers hun toevlucht zochten en vonden in Zuid-Amerika. Joodse organisaties vroegen om het hakenkruis af te dekken. De Duitse overheid vreesde dan weer dat het een monument zou kunnen worden voor neonazi’s en beweerde zelf de rechtmatige eigenaar te zijn van het schip en het beeld om dat te voorkomen.

10 jaar geruzie

Die laatste claim heeft Uruguay altijd weerlegd. Wat er dan wel met het beeld moest gebeuren? Na tien jaar juridisch gehakketak heeft een rechter in eerste aanleg de knoop nu doorgehakt: het beeld moet worden verkocht. Die verkoop moet plaatsvinden binnen de negentig dagen, en de opbrengst moet verdeeld worden tussen de overheid van Uruguay, officieel voor de helft eigenaar van het beeld, en Alfredo Etchegaray, de eigenaar van de andere helft. Ook een meetinstrument van de Admiral Graf Spee moet worden verkocht.

Alfredo Etchegaray reageerde bij persbureau AP alvast tevreden op de uitspraak. “Alles gebeurde volgens de wet en volgens contract. Het is goed dat nu ook de verkoop plaatsvindt zoals wettelijk bepaald.” Hij vindt dat het beeld in een museum thuishoort. De overheid kan wel nog in beroep gaan tegen het vonnis.

De vervelende nazi-geschienis van Zuid-Amerika

Liefst 9.000 hooggeplaatste nazi’s zijn na de Tweede Wereldoorlog naar Zuid-Amerika gevlucht. Tot dat cijfer kwamen Duitse openbaar aanklagers na het bestuderen van geheime documenten die in Brazilië en Chili gevonden waren.

Het grootste gedeelte van de oorlogsmisdadigers – zo’n 5.000 – kwam terecht in Argentinië. Anderen vluchtten naar Brazilië, Chili en ook naar Uruguay. Ze gebruikten daarvoor de zogeheten “rattenlijnen”, vluchtroutes die de Duitsers via Spanje of Italië naar Zuid-Amerika brachten. De katholieke kerk en de Argentijnse dictator Juan Perón steunden die praktijk. Onder meer Josef Mengele en Adolf Eichmann kwamen zo in Zuid-Amerika terecht.(cka)