Uitzonderlijk: nu ook een gat in de ozonlaag boven de noordpool

Bron © BELGA

In 2019 kenden we nog het kleinste ozongat boven de zuidpool in lange tijd. Nu prijkt er volgens waarnemingen van het KMI het grootste gat in de ozonlaag boven de noordpool ooit gemeten. Ook onderzoekers van de ULB hadden het gat al opgemerkt. Beide ozongaten hebben op zich niets met elkaar te maken, al ontstaan ze wel door dezelfde processen.

Het gat in de ozonlaag boven de noordpool ontstond door uitzonderlijke meteorologische omstandigheden tijdens de voorbije weken. Volgens onderzoekers van de ULB was de ozonlaag er op 16 maart met dertig procent geslonken. De verklaring ligt in de aanhoudende en erg koude luchtstromingen in de stratosfeer en de vooral historische aanwezigheid van chloorfluorkoolwaterstoffen of CFK’s op die plek, waardoor de ozonlaag langer dan normaal onder druk kwam te staan.

Normaal zijn de wintertemperaturen rond de noordpool een stuk gematigder dan bij de zuidpool en is er een veel grotere variatie in temperaturen over de jaren heen, waardoor de ozonlaag er doorgaans beter gespaard blijft. “Dit jaar zijn de klimatologische omstandigheden echter van die aard dat er ook aan de noordpool een ozongat zit”, zeggen de ULB-onderzoekers. Ze merkten het gat op dankzij drie observatiesatellieten, gewapend met IASI-apparatuur (gelanceerd in 2006), waarmee ze dag na dag de ozonconcentraties in de atmosfeer over de hele wereld in kaart brengen.

Uitzonderlijk: nu ook een gat in de ozonlaag boven de noordpool
Blauwe kleuren geven een dunne ozonlaag weer, rode kleuren een dikke ozonlaag. Credits: Foto: Ozonewatch NASA

Aangetast

Volgens het KMI moeten we voor de verklaring van de gaten in de ozonlaag teruggaan naar de jaren 1970-1995, de jaren dat er op grote schaal CFK’s, chloorfluorkoolwaterstoffen, werden uitgestoten door de industrie. Die CFK’s kwamen in de stratosfeer terecht, een laag in de dampkring die zich uitstrekt van ongeveer 10 tot 50 kilometer boven het aardoppervlak. Omdat de gassen een lange levensduur hebben - sommige blijven in de hogere luchtlagen voor een periode van meer dan 100 jaar -, zitten ze daar nog steeds.

Het zijn die CFK’s die de ozonlaag aantasten. Het ozon vormt een belangrijk zonnescherm, dat ons beschermt tegen een groot deel van de schadelijke UV-straling van de zon. Door windpatronen (de poolwervel of polaire vortex) verzamelen de nog steeds aanwezige CFK’s zich ieder jaar opnieuw in de ijskoude winterstratosfeer, op zo’n 15-25 kilometer hoogte aan de polen.

Tijdens de donkere wintermaanden boven de zuidpool (juni-augustus, wanneer er geen zonlicht is boven Antarctica) dalen de temperaturen op die hoogte tot -78°C of lager. Bij die lage temperaturen vormen de CFK’s, samen met de schaarse hoeveelheid water die daar te vinden is in damp- of in ijsvorm, regenboogkleurige parelmoerwolken, ook bekend als polaire stratosferische wolken. Wanneer in de lente het zonlicht eindelijk op de wolken valt (aan de zuidpool begint die in september, aan de noordpool in maart), beginnen de aanwezige CFK’s zeer efficiënt ozon af te breken, omdat de processen UV-licht vereisen.

(lees verder onder de grafiek)

Uitzonderlijk: nu ook een gat in de ozonlaag boven de noordpool
De groene lijnen geven -78°C en -85°C aan, wat de drempeltemperaturen zijn voor de vorming van 2 types van parelmoerwolken. De rode en paarse lijnen geven de temperatuur van het afgelopen halfjaar weer, de blauwe lijn is de situatie van 1 jaar geleden en de zwarte is het gemiddelde vanaf 1978 tot nu. Foto: NASA

Uitzonderlijke gaten

In september 2019 lagen de temperaturen op een hoogte van 20 kilometer boven de zuidpool 16 graden hoger dan het gemiddelde van de voorbije veertig jaar, ongeveer -90 graden. Dat zorgde ervoor dat de poolwervel zwakker was dan gebruikelijk, met een veel kleiner ozongat boven de zuidpool als gevolg.

Boven de noordpool doet zich dit voorjaar exact het tegenovergestelde voor: daar bereikten de temperaturen op een hoogte van zo’n 20 kilometer minimumrecordwaarden en is de poolwervel dit jaar exceptioneel sterk, met veel parelmoerwolken tot gevolg, waardoor de CFK’s er meer dan anders het ozon afbreken.

De aanwezigheid van een echt ozongat boven de noordpool is uitzonderlijk: dergelijke gaten werden enkel in 1997 en 2011 waargenomen, ruwweg één keer per decennium dus, waarbij het huidige ozongat het grootste van de drie lijkt te worden. Met het zonlicht zullen de temperaturen boven de noordpool stijgen, zullen de parelmoerwolken oplossen en zal het ozongat weer vanzelf verdwijnen de komende weken.

AANGERADEN
Meest recent